Azərbaycan
Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Münxendə “France 24” telekanalına
verdiyi müsahibə Azərbaycanın post-münaqişə dövründə formalaşdırdığı yeni
siyasi arxitekturanın beynəlxalq auditoriyaya təqdimatı kimi qiymətləndirilə
bilər. Müsahibə boyunca Prezident həm regional sülh prosesinin mərhələlərini, həm
böyük güclərlə münasibətlərin dinamikasını, həm də Azərbaycanın təhlükəsizlik və
geosiyasi prioritetlərini sistemli şəkildə ortaya qoydu.
ABŞ-ın iştirakı ilə
Ağ Evdə imzalanmış üçtərəfli sənədin “münaqişənin bitməsi” kimi təqdim edilməsi
xüsusi diqqət çəkir. Bu ifadə siyasi baxımdan dərin məna daşıyır. Sənədin məhz
Vaşinqtonda imzalanması və ABŞ Prezidentinin şahid qismində prosesə qoşulması
sülh prosesinə beynəlxalq legitimlik qazandırır və onu regional çərçivədən
çıxarıb qlobal siyasi platformaya daşıyır. Bu, həm də Ermənistan üçün geri
dönüş imkanlarını məhdudlaşdıran siyasi mexanizm rolunu oynayır. Azərbaycan
diplomatiyası burada təkcə hərbi qələbənin nəticələrini möhkəmləndirmir, həm də
sülhün beynəlxalq təminat mexanizmini formalaşdırır.
Prezident İlham
Əliyevin normallaşmanı rəsmi sülh sazişindən ayırması da diqqətçəkən siyasi
yanaşmadır. Dövlət başçısı faktiki sülhün artıq mövcud olduğunu vurğulayaraq sərhəddə
sabitliyin təmin edildiyini, iqtisadi əlaqələrin başladığını və tranzit məhdudiyyətlərinin
aradan qaldırıldığını qeyd etdi. Bu, politoloji baxımdan “de-fakto sülh”
modelidir. Azərbaycan bununla göstərir ki, proses artıq geri dönməz xarakter
alıb və hüquqi sənədin imzalanması yalnız texniki mərhələdir. Bu yanaşma Ermənistanın
mümkün gecikdirmə taktikasını siyasi baxımdan zəiflədir.
Ermənistan konstitusiyasında
Qarabağa dair müddəanın dəyişdirilməsi məsələsi isə Prezidentin prinsipial
mövqeyini nümayiş etdirir. Bu tələb təkcə hüquqi detal deyil, gələcəkdə
revizionist siyasətin qarşısını almağa yönəlmiş strateji addımdır. Azərbaycan
burada münaqişənin yalnız hərbi yox, həm də ideoloji və hüquqi səviyyədə tam
bağlanmasını istəyir. Bu, uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması baxımından
rasional və dövlətçilik baxımından ardıcıl yanaşmadır.
Müsahibədə ABŞ ilə
Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanması və silah satışına məhdudiyyətlərin
aradan qaldırılması məsələsi Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyində keyfiyyət dəyişikliyinə
işarə edir. Bu, enerji əməkdaşlığından təhlükəsizlik əməkdaşlığına keçid mərhələsidir.
Azərbaycan artıq regionda yalnız enerji ixracatçısı deyil, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik
sistemində aktiv iştirakçı kimi mövqe tutur. Bu, Cənubi Qafqazda güc balansının
Azərbaycanın xeyrinə daha da möhkəmlənməsi deməkdir.
TRIPP layihəsi və Zəngəzur
dəhlizinin perspektivi isə iqtisadi və geosiyasi baxımdan yeni mərhələnin
başlanğıcını ifadə edir. Naxçıvanla birbaşa bağlantının yaradılması yalnız
logistik məsələ deyil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün kommunikasiya baxımından
tamamlanmasıdır. Layihənin ABŞ tərəfindən dəstəklənməsi və Prezident Trampın
adı ilə əlaqələndirilməsi onu regional təşəbbüsdən çıxarıb qlobal maraq
obyektinə çevirir. Bu, Ermənistan üçün layihəni bloklama imkanlarını azaldır və
Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolunu gücləndirir.
Qarabağdakı keçmiş
separatçı rəhbərlərin məhkəmə prosesi ilə bağlı Prezidentin sərt mövqeyi dövlət
suverenliyinin hüquqi müstəvidə təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər. Dövlət
başçısı bu şəxsləri “separatçı rejimin liderləri” və “ağır cinayətlərin təşkilatçıları”
kimi təqdim edərək məsələni humanitar yox, hüquqi və ədalət kontekstində çərçivələndirdi.
Nürnberq analogiyası isə separatizmə və törədilən soyqırım və bu kimi ağır
cinayətlərə dövlətin prinsipial münasibətini göstərir. Bu, həm daxili
auditoriya üçün legitimlik mesajıdır, həm də gələcəkdə separatizmə qarşı
preventiv siyasi siqnaldır.
Qarabağ ermənilərinin
bölgəni tərk etməsi və qayıdış hüququ məsələsində Prezidentin simmetrik
yanaşması da diqqət çəkdi. Dövlət başçısı həm Qarabağ ermənilərinə vətəndaşlıq
təklif olunduğunu, lakin onların bunu qəbul etmədiyini və Ermənistana getməyi
uyğun bildiklərini, həm də Qərbi azərbaycanlıların geri qayıtmaq hüququnun gündəmdə
olduğunu vurğuladı. Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq diskursda özünü təkcə
qalib tərəf kimi deyil, həm də tarixi ədalət tələb edən tərəf kimi təqdim etməsinə
xidmət edir.
Fransa ilə münasibətlərə
dair hissədə isə Prezident İlham Əliyev emosional ritorikadan uzaq, lakin
prinsipial xətt nümayiş etdirdi. O, gərginliyin mənbəyinin Azərbaycan
olmadığını bildirdi və Fransanın separatçılara dəstəyini əsas problem kimi göstərdi.
Bununla yanaşı, Makronla görüşün müsbət keçdiyini və münasibətləri yenidən
başlamağa hazır olduqlarını qeyd etdi. Bu, Azərbaycan diplomatiyasının
konfrontasiya deyil, qarşılıqlı hörmət və praqmatizm üzərində qurulduğunu göstərir.
Ümumilikdə, bu müsahibə Azərbaycanın artıq müdafiə mövqeyində olan dövlət deyil, regional gündəliyi formalaşdıran və şərtləri müəyyən edən aktor olduğunu nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyev həm sülh prosesini reallıq kimi təqdim etdi, həm hüquqi tələblərini açıq şəkildə ortaya qoydu, həm də ABŞ və Avropa ilə münasibətlərdə Azərbaycanın artan geosiyasi çəkisini göstərdi. Bu baxımdan müsahibə post-münaqişə dövründə Azərbaycanın siyasi mövqeyinin möhkəmləndiyini və ölkənin regional liderlik iddiasının daha aydın ifadə olunduğunu göstərən strateji əhəmiyyətli çıxış kimi qiymətləndirilə bilər.
Vasif Qafarov
Milli Məclisin deputatı
