Azərbaycan xalqının XX əsr tarixində ən faciəli və eyni zamanda ən şərəfli səhifələrindən biri 20 Yanvar faciəsidir. Bu qanlı hadisə yalnız günahsız insanların qətlə yetirilməsi ilə deyil, həm də xalqımızın azadlıq, müstəqillik və milli ləyaqət uğrunda apardığı mübarizənin zirvə nöqtəsi kimi tarixə həkk olunub.
20 Yanvar faciəsinin
üzərindən 36 il keçməsinə baxmayaraq, bu hadisə xalqın yaddaşında silinməz iz
buraxıb, milli şüurun formalaşmasında həlledici rol oynayıb.
1990-cı il 20 yanvar
faciəsinə aparan yol 1987-ci ildən başlayaraq azərbaycanlıların Ermənistan ərazisindəki
tarixi torpaqlarından kütləvi deportasiyası, Dağlıq Qarabağın Ermənistan SSR-ə
birləşdirilməsi cəhdləri və erməni millətçi dairələrinin açıq separatçı fəaliyyətləri
ilə müşayiət olundu. Gərginliyin artmasına baxmayaraq, Sovet İttifaqının rəhbərliyi
vəziyyəti sabitləşdirmək, dinc əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək əvəzinə,
Azərbaycan xalqına qarşı misli görünməmiş və əvvəlcədən planlaşdırılmış hərbi
cinayət törətdi.
20 Yanvar hadisələri
insanlıq əleyhinə yönəlmiş, məqsədyönlü və planlı şəkildə həyata keçirilmiş hərbi
əməliyyat idi. Azərbaycana yeridilən sovet qoşunlarının tərkibinə Stavropoldan,
Rostovdan, Krasnodardan səfərbər edilmiş erməni zabit və əsgərləri, eləcə də hərbi
məktəblərdə təhsil alan erməni kursantları da daxil edilmişdi. 1990-cı il
yanvarın ortalarından etibarən SSRİ Müdafiə və Daxili İşlər nazirliklərinin,
habelə digər xüsusi təyinatlı hərbi birləşmələrin 66 mindən artıq əsgər və
zabiti Bakı şəhərinə gətirilərək müxtəlif hərbi obyektlərdə yerləşdirilmişdi.
Bu faktlar Bakıya qarşı genişmiqyaslı hərbi müdaxilənin əvvəlcədən
planlaşdırıldığını açıq şəkildə sübut edir.
1990-cı il yanvarın
19-dan 20-nə keçən gecə birbaşa Sovet İttifaqı rəhbərliyinin əmri ilə SSRİ
Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi və Daxili İşlər Nazirliyinin
qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir neçə rayonuna yeridildi. Qadın, qoca
və uşağa belə fərq qoymadan dinc əhali tanklardan, zirehli döyüş maşınlarından
və müxtəlif tipli silahlardan atəşə tutuldu. Tarixə “Bakı əməliyyatı” adı ilə
düşən bu hərbi təcavüz xüsusi qəddarlıqla həyata keçirildi, fövqəladə vəziyyət
elan olunmadan əvvəl belə onlarla insan amansızcasına qətlə yetirildi.
Kütləvi insan
qırğını törədildikdən sonra yalnız 1990-cı il yanvarın 20-si səhər saat 5:30-da
radio vasitəsilə Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyətin tətbiq edildiyi elan
edildi. Halbuki həmin vaxta qədər şəhərin mərkəzində hərbi texnika hərəkət
edib, Xəzər Hərbi Donanmasına məxsus gəmilərdən şəhərə desant çıxarılmışdı. Nəticədə
respublika üzrə 147 nəfər şəhid oldu, 744 nəfər yaralandı, 841 nəfər qanunsuz həbs
edildi, yüzlərlə ev, nəqliyyat vasitəsi və dövlət əmlakı məhv edildi. Bu hadisə
totalitar sovet rejiminin əsl mahiyyətini bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxardı.
20 Yanvar faciəsi
Sovet imperiyasının Azərbaycandakı siyasi və mənəvi dayaqlarını sarsıtdı.
Xalqın Sov.İKP-yə və mövcud rejimə nifrəti son həddə çatdı, minlərlə insan
partiya sıralarını tərk etdi. Bu qanlı hadisə Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsini
qıra bilmədi, əksinə, milli mübarizəni daha da gücləndirdi.
20 Yanvar hadisələrinə
ilk qəti və prinsipial siyasi-hüquqi qiymət Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən
verildi. Faciənin ertəsi günü 1990-cı il yanvarın 21-də Heydər Əliyev
Moskvadakı Azərbaycan nümayəndəliyinə gələrək Sovet rəhbərliyini açıq şəkildə
ittiham etdi, bu hadisəni hüquqa, demokratiyaya və humanizmə zidd olan cinayət
adlandırdı. Onun bu cəsarətli mövqeyi Kremlin informasiya blokadasına
baxmayaraq, dünya ictimaiyyətində geniş əks-səda doğurdu və Azərbaycan xalqına
böyük mənəvi dəstək oldu.
Ulu Öndər Heydər
Əliyevin təşəbbüsü ilə 1990-cı il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar
Respublikasının Ali Məclisində 20 Yanvar faciəsinə siyasi-hüquqi qiymət verildi.
1994-cü il martın 29-da isə Milli Məclis səviyyəsində qəbul edilən qərarla bu
qanlı aksiya Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş hərbi təcavüz və cinayət kimi
rəsmən tanındı. Bu qərar 20 Yanvar faciəsinə verilən ilk tam və obyektiv dövlət
qiyməti oldu.
1990-cı il 20 yanvar
şəhidlərinin xatirəsi Azərbaycan dövləti tərəfindən əbədiləşdirilib. Bakı şəhərində
Şəhidlər Xiyabanında “Əbədi Məşəl” abidə kompleksi ucaldılıb, “20 Yanvar şəhidi”
fəxri adı təsis edilib. Hər il yanvarın 20-si ümumxalq hüzn günü kimi qeyd
olunur və Azərbaycan xalqı şəhidlərin xatirəsini dərin ehtiramla yad edir.
Prezident İlham
Əliyevin rəhbərliyi ilə şəhid ailələrinin sosial müdafiəsi daim gücləndirilir,
onların rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata
keçirilir. Son illərdə icra olunan sosial islahatlar çərçivəsində 20 Yanvar şəhidlərinin
ailələri və əlilliyi olan şəxslər üçün təqaüdlər və müavinətlər dəfələrlə
artırılıb, onlara mənzil və avtomobillər təqdim olunub. Bu siyasət dövlətin şəhidlərə
olan ali ehtiramının bariz nümunəsidir.
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan
xalqı üçün təkcə böyük bir faciə deyil, həm də bir qəhrəmanlıq və rəşadət
salnaməsidir. Bu gün artıq tam aydındır ki, 1990-cı ilin 20 Yanvar tarixi Azərbaycan
xalqının müstəqillik yolunda dönüş nöqtəsi olub. 2020-ci ildə əldə edilən
tarixi Zəfər və 2023-cü ildə suverenliyimizin tam bərpası bir daha sübut edir
ki, 20 Yanvar şəhidlərinin qanı yerdə qalmadı.
20 Yanvar günü ləyaqətini
qoruyan, azadlıq uğrunda ölümə belə hazır olan xalqın tarixində əbədi qalacaq şərəfli
bir gündür. Bu tarix həm faciə, həm də milli qürur mənbəyidir və Azərbaycan
xalqının yaddaşında daim yaşayacaqdır.
Vasif Qafarov
Milli Məclisin deputatı
