1941-ci ilin yayında Almaniyanın sürətli hücumu SSRİ-nin əsas sənaye mərkəzlərini ciddi təhlükə qarşısında qoydu.
Manset.az Musavat.com-a istinadən xəbər verir ki, polad istehsalı, tank və təyyarə yığımı, sursat istehsalı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan müəssisələrin itirilməsi müharibənin gedişinə ağır təsir göstərə bilərdi.
Təhlükəyə cavab olaraq cəmi bir neçə ay ərzində 1,5 mindən çox müəssisənin şərqə köçürülməsi həyata keçirildi.
İlk növbədə nadir və əvəzolunmaz dəzgahlar, əlvan metallar, yanacaq, taxıl ehtiyatları, texniki sənədlər və ixtisaslı mütəxəssislər təxliyə edilirdi.
Dəmir yollarında son dərəcə ağır vəziyyət yaranmışdı. Eyni xətlər üzrə iki əks istiqamətli nəhəng axın hərəkət edirdi: qərbə cəbhəyə hərbi eşelonlar gedir, şərqə isə zavod avadanlıqları, fəhlələr və digər təxliyə olunanlar daşınırdı.
Ən dramatik məqamlardan biri zavodların son ana qədər istehsalı dayandırmaması idi. Müəssisələrdən cəbhə üçün məhsul buraxmaq tələb olunurdu. Bəzi hallarda düşmən artıq zavodların yerləşdiyi əraziləri atəşə tutarkən avadanlıqların sökülməsinə başlanırdı.
Çıxarılması mümkün olmayan strateji avadanlıq və ehtiyatlar düşmənin əlinə keçməməsi üçün məhv edilməli idi.
Belə şəraitdə zavod direktorları da hər zaman mərkəzdən verilən təlimatlara hərfi şəkildə əməl edə bilmirdilər. Onlar vəziyyətə uyğun qərarlar verir, yükləmə qrafikini dəyişir, ikinci dərəcəli əmlakı geridə qoyaraq unikal dəzgahları və insanları xilas etməyə üstünlük verirdilər.
Şərqə aparılan müəssisələrin qarşısında isə yeni vəzifə dayanırdı: avadanlığı mümkün qədər sürətlə yenidən quraşdırmaq və cəbhə üçün istehsalı bərpa etmək.
Əməliyyatın miqyası əslində daha böyük idi. 1941-ci ilin iyul-noyabr aylarına dair statistik məlumatlarda şərqə 2 593 sənaye müəssisəsinin, o cümlədən 1 523 iri müəssisənin köçürüldüyü göstərilir. Onlardan 667-si Urala, 244-ü Qərbi Sibirə, 78-i Şərqi Sibirə, 308-i Qazaxıstan və Orta Asiyaya, 226-sı isə Volqaboyuna göndərilmişdi.
Bu nəhəng əməliyyat müharibə başlayandan cəmi iki gün sonra təşkilati müstəviyə keçirildi. 24 iyun 1941-ci ildə Təxliyə Şurasının yaradılması haqqında qərar qəbul edildi. Arxivlərdə həmin gün keçirilmiş Şuranın ilk iclasının protokolu da qorunur.
Ən çox iri müəssisə Ukrayna SSR-dən və Moskva bölgəsindən çıxarılmışdı. Statistik məlumatlara görə, Ukrayna SSR-dən 550, Moskva və Moskva vilayətindən 498, Belarus SSR-dən 109, Leninqraddan isə 92 iri müəssisə şərqə daşınmışdı.
Ən məşhur nümunələrdən biri Xarkovdakı 183 nömrəli zavodun taleyidir. 1941-ci ilin sentyabrında müəssisənin Urala təxliyəsinə başlanıldı. Zavodun avadanlığı, işçiləri, materialları və istehsal ehtiyatları Xarkovdan 43 eşelonla çıxarıldı. Onların əsas istiqamətlərindən biri Nijni Tagil idi.
Nijni Tagildə Uralvaqonzavodun bazasında Xarkovdan və digər şəhərlərdən gətirilən müəssisələrin istehsal imkanları birləşdirildi. Burada Ural Tank Zavodu №183 formalaşdırıldı və qısa müddətdə tank istehsalının mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi.
Təxliyənin ən heyrətamiz tərəflərindən biri də zavodların yeni ərazidə bəzən hazır sexlər olmadan qurulması idi. Avadanlığın açıq havada yerləşdirilərək işə salındığı, daha sonra onun ətrafında istehsal binalarının tikildiyi hallar da olmuşdu. Bir sıra müəssisələr yeni yerə çatdıqdan təxminən bir neçə həftə və ya ay sonra yenidən məhsul verməyə başlayırdı.
Beləliklə, söhbət sadəcə dəzgahların bir şəhərdən digərinə daşınmasından getmirdi. Minlərlə ton avadanlıqla yanaşı, mühəndislər, konstruktorlar, ixtisaslı fəhlələr, texniki sənədlər və istehsal üçün lazım olan ehtiyatlar da cəbhədən minlərlə kilometr uzağa aparılırdı.
1941-ci ilin ikinci yarısında həyata keçirilən bu nəhəng sənaye köçü nəticəsində SSRİ-nin hərbi istehsalının mühüm hissəsi Ural, Sibir, Volqaboyu, Qazaxıstan və Orta Asiyada yeni sənaye bazasına söykənməyə başladı
