Uşaqlarda çeynəmə və udma problemləri - Esmira Qafarova yazır

Son zamanlarda uşaqlarda çeynəmə və udma pozuntularına daha çox rast gəlinir.

Nitq uşağın həyatının ilk 3 ilində formalaşır və bu, ən vacib zehni funksiyadır, buna görə də bu zaman onun inkişafı üçün ən əlverişli şərait yaratmaq lazımdır. Nitq digər insanlarla ünsiyyətin əsas yoludur, buna görə də pozulmuşsa, uşaq problemlər yaşayacaqdır.

Nitqi fizioloji nöqteyi-nəzərdən keçirsək, nitq əzələlərinin hərəkətləri əsasında formalaşan mürəkkəb motor prosesidir. Kiçik yaşlı uşaqlarda nitq funksiyasının inkişafında çeynəmə və udma prosesi çox mühüm rol oynayır.

İnfantil və somatik udma. Udmaq, qida borusunu ağızdan özofagusa daşımaqdan məsul olan əzələ refleksidir. Bu refleks anadangəlmədir və bu prosesdə üz-çənə sisteminin, farenks və dilaltı nahiyənin 22 əzələsi iştirak edir.

Udma 3 fazaya bölünür:

1. Şifahi. Bu, qidanın ağıza yerləşdirilməsi, çeynəmə və çeynənmiş yeməyi orofarenksə itələməkdən ibarətdir.
2. Faringeal. Bu fazada nazofarenks bağlanır, qırtlaq qalxır, bununla da tənəffüs yolları bağlanır və çeynənmiş qida qırtlaq boşluğuna keçir.
3. Qida borusu. Krikofaringeal əzələ rahatlaşır, sonra qida borusu özofagusa daxil olur və mədəyə doğru hərəkət edir.

Udma infantil və ya somatik ola bilər. Birinci növ iki yaşdan kiçik uşaqlar üçün xarakterikdir, buna görə də yetkinliyə qədər onun davamlılığı pozuntudur. Somatik udma bütün süd dişləri çıxdıqda meydana gəlir, yəni uşaq mayedən bərk qidaya keçir.

Bütün süd dişləri çıxdıqdan sonra uşaq diş həkimləri və pediatrları valideynlərə tədricən çeynəmək üçün qidaları uşaqların qida rasiyonuna daxil etməyi tövsiyə edirlər, yəni tərəvəz, meyvə və s.  Uşağın pəhrizində yalnız maye və yumşaq qidalar varsa, tam çeynəmə prosesi inkişaf edə bilməyəcək.

Bəzi hallarda, uşaqlıqdan somatik udmaya keçid baş vermir, buna qarşı müxtəlif ortodontik problemlər, o cümlədən açıq dişləmə inkişaf edə bilər. Bundan əlavə, bu, səslərin dişlərarası tələffüzü, eləcə də digər nitq problemləri ilə nəticələnə bilər.

Uşaqlıq disfagiyasına nə səbəb olur?

Disfagiya udma çətinliyidir, bu bir simptomdur və tam hüquqlu bir xəstəlik deyil. Onun inkişafına bir neçə amil təsir göstərir:

• süni qidalanma;
• ağızdan nəfəs alma;
• dilin qısa frenulumu;
• əmzikdən uzun müddət istifadə, həmçinin oyuncaqlar və ya barmaqları əmmək kimi pis vərdişlər;
• maye və yumşaq qidaların üstünlük təşkil etdiyi düzgün olmayan pəhriz.

Diaqnostika

Disfagiya iki növ ola bilər - mexaniki və motor. Birinci halda, udma kanalının lümeninin daralması və ya çeynənmiş yeməyin ölçüsünün çox böyük olması səbəb olur. Motor disfagiya udma mərkəzinin zəif və ya koordinasiya olunmamış daralması nəticəsində yaranır.

Diaqnoz qoyarkən, uşaq haqqında hərtərəfli tibbi məlumat toplamaq son dərəcə vacibdir. Xüsusilə, hamiləlik və doğuşun gedişi haqqında məlumat öyrənmək vacibdir. Fakt budur ki, polihidramnioz nevroloji pozuntuların və yemək borusunun inkişaf anomaliyalarının inkişafı nəticəsində, uzun müddət davam edən hipoksiya isə mərkəzi sinir sisteminin zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Diaqnoz qoyularkən uşaq diş həkiminin müayinəsidə çox böyük əhəmiyyət kəsb edir, dişlərdə qüsurları müəyyən edir, farenks və yemək borusunun rentgenoqrafiyası, nazofarenksin müayinəsi, həmçinin loqopedik diaqnostika işləri görülür. Defektoloq udma pozuntuları ilə səslərin səhv tələffüzü arasında əlaqəni qiymətləndirməlidir.

Udma növünü necə yoxlamaq olar?

Əgər bütün süd dişləri çıxdıqdan sonra uşağınızın udarkən:

• dodaqlar bağlanmır;
• dodaqlar bağlıdır, lakin udma anında dil dodaqlardan uzaqlaşır və  dodaqlar sıxılır
• dil dişlər arasındadır;
• mentalis əzələsi iştirak edir, udma zamanı çənənin dərisində çuxurlar müşahidə edilə bilər;
• boyun əzələləri iştirak edir.

Yoxlaya bilərsiniz - udarkən uşağın dodaqlarını yayın və dil dişlərin arasındadırsa, bu udma pozuntusudur!

Udma anında infantil tipli bir uşaq dilini dişlərin yuxarı və aşağı sıraları arasına qoyur, bu da açıq dişləmənin yaranmasına kömək edir.

Bu vəziyyətdə perioral əzələlər udma aktında iştirak edir, yəni orbicularis oris əzələsinin aşağı hissəsi, mentalis əzələsi və boyun əzələləri nəzərə çarpacaq dərəcədə gərginləşir ki, bu da uşaqdan tüpürcəyi udmasını xahiş etməklə asanlıqla aşkar edilir.

Somatik (normal) udma əlamətləri:

• Dodaqlar gərginlik olmadan bağlanır.
• Orbicularis oris əzələsi hərəkətsizdir.
• Üz sakitdir, ağız ətrafındakı üz əzələləri hərəkətsizdir.
• Dil yuxarı ön dişlərin arxasında damağın selikli qişasına itələnir.

Körpə tipli udma səbəbləri:

• əmzikin uzun müddət əmilməsi;
• bərk qidaların diyetə gec daxil edilməsi;
• birincil dişlərin gec püskürməsi;
• dilin qısa frenulumu;
• ağızdan nəfəs alma;
• xroniki tonzillit, adenoid böyümələri də dilin irəli yerdəyişməsinə kömək edir;
• erkən itki, ön süd dişlərinin çıxarılması;
• uşaqlarda tez-tez soyuqdəymə.

Əgər uşağın qida rasiyonunda sərt tərəvəzlər, meyvələr və ətdən daha çox yumşaq, qidalar üstünlük təşkil edirsə, onda dişlərin olmasına baxmayaraq, tam çeynəmə hərəkəti formalaşmır və infantil udma növündən somatik udma növünə keçid baş verir.

Səhv udmanın düzəlməsində loqopedin rolu

Disfagiyanın korreksiyası onun səbəbindən asılıdır. Qısa bir frenulumdursa, onda cərrahi müdaxilə aparılır (konservativ müalicə mümkün deyilsə). Üç yaşından uşaqlar təlimçilərdən istifadə edə bilərlər (cihazın dili, hər udma aktı ilə uşağa dilin ucunun düzgün mövqeyini refleksiv şəkildə xatırladır).

Düzgün olmayan çeynəmə və udma hallarını düzəltməkdə loqopedin köməyi dilə masaj təsirindən, həmçinin artikulyar gimnastikadan ibarətdir. Nümunə olaraq, burada bir neçə məşq var:

• Rəssam. Gülürük, ağzımız açıqdır. Dilin geniş ucundan istifadə edərək damağı dişlərdən boğaza qədər sığallayırıq. Alt çənənin hərəkətsiz qalmasını təmin etmək vacibdir.
• Futbol. Ağız bağlandı. Dilin ucu ilə növbə ilə bir və ya digər yanağa söykənirik ki, onlar "toplar kimi şişsinlər".
• At. Gülürük, ağzımız açıqdır. Bir atı təqlid edərək, dilinizi sıxmaq lazımdır. Dilin ucu uzadılmamalı və uclu olmamalıdır. Alt çənə hərəkətsizdir. Təkrarların sayı təxminən 10-15 dəfədir.

Udmağı öyrənmək

A. Uşaq dilinin ucunu yuxarı qaldırır və onu sərt damağın ön hissəsinə sıxır, dişlərini sıxır, dodaqlarını bağlayır (ilkin mövqe).

Dilinin ucunun mövqeyini dəyişmədən tüpürcəyi udmasını xahiş edin.

Dil dişlərin arasındadırsa, məşq səhv aparılır. 1-ci gündə 5-6 təkrar, 2-ci gün - 2 dəfə (səhər, axşam) 5-6 dəfə. Sonrakı günlərdə - gündə 3 dəfə, 10-12 dəfə.

B. Başlanğıc mövqeyi eynidir. Yalnız indi uşağınız dilini bu vəziyyətdə 5 dəqiqə saxlamalıdır. Sonrakı günlərdə məşq müddəti 10 dəqiqəyə qədər artırılır.

C. Başlanğıc mövqeyi eynidir. İndi siz uşağınıza dilini damaqdan qaldırmadan düzgün udmağı öyrədəcəksiniz, ondan dodaqları bağlı vəziyyətdə tüpürcək udmasını istəyin. Məşq gündə 3 -10 dəfə təkrarlanır. Bu vəziyyətdə dodaqlarınızın rahat olmasını təmin etməlisiniz.

Artikulyasiya məşqlərinin müntəzəmliyi vacibdir, buna görə də uşaq yalnız loqopedi ilə deyil, həm də evdə valideynləri ilə birlikdə  mütəxəssisin tövsiyələrinə əməl etməlidir.

Esmira Qafarova

Defektoloq, Loqoped,

Qüsursuz Nitq Psixologiya Mərkəzinin Rəhbəri