- Azərbaycanın müasir siyasi tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir tarixi hadisə ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə dövlətçilik taleyinə, milli inkişaf strategiyasına və xalqın gələcək siyasi seçiminə istiqamət verir. 3 oktyabr 1993-cü il də məhz belə mühüm tarixlərdən biridir. Həmin gün Azərbaycan xalqı öz iradəsini ortaya qoyaraq Ümummilli Lider Ulu Öndər Heydər Əliyevi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçdi. Bu hadisə müstəqilliyinin ilk illərində ağır siyasi, sosial-iqtisadi və hərbi böhranlarla üzləşən Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu.
1993-cü ilin Azərbaycanı son dərəcə mürəkkəb siyasi
mənzərə ilə üz-üzə idi. Müstəqilliyin bərpasından sonra ölkədə dövlət
institutlarının tam formalaşmaması, siyasi qarşıdurmalar, iqtisadi tənəzzül,
sosial problemlər və Ermənistanın hərbi təcavüzü dövlət müstəqilliyinin
gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaradırdı. Ölkədə idarəçilik böhranı
dərinləşir, ictimai-siyasi sabitlik pozulur, dövlət hakimiyyəti ilə müxtəlif
siyasi və hərbi qüvvələr arasında qarşıdurma təhlükəli həddə çatırdı. Belə bir
mürəkkəb şəraitdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan
tarixinin taleyüklü hadisəsinə çevrildi. 15 iyun 1993-cü ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin
Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi həyatında
dönüş nöqtəsi oldu. Bir neçə gün
sonra prezident səlahiyyətlərinin Ulu Öndər Heydər Əliyevə həvalə edilməsi ilə
dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin əsası qoyuldu. 15 iyun tarixinin Milli
Qurtuluş Günü kimi tariximizə daxil olması da məhz həmin siyasi dönüşün
əhəmiyyətini ifadə edir.
Lakin
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı yalnız həmin dövrün
böhranından çıxış yolu tapmaqla məhdudlaşmırdı. Qarşıda daha böyük və strateji
vəzifələr dayanırdı. Müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik əsaslarını
möhkəmləndirmək, ölkənin ərazi bütövlüyünü və təhlükəsizliyini təmin etmək, cəmiyyətdə
sabitlik yaratmaq, iqtisadiyyatı dirçəltmək, hüquqi dövlət quruculuğunu həyata
keçirmək və Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində layiqli mövqeyini
formalaşdırmaq lazım idi. Bu baxımdan 3 oktyabr seçkiləri sadəcə hakimiyyət
dəyişikliyi deyil, dövlətin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşdirilməsi
baxımından mühüm siyasi hadisə idi.
3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilən prezident
seçkilərində seçici fəallığı yüksək oldu. Rəsmi məlumatlara əsasən, seçicilərin
97,7 faizi səsvermədə iştirak etmiş, səslərin 98,8 faizi Ulu Öndər Heydər
Əliyevin lehinə verilmişdi. Bununla da Ulu Öndər Heydər Əliyev Azərbaycan
Respublikasının üçüncü Prezidenti seçildi. Bu nəticə həmin dövrdə cəmiyyətin
qarşısında dayanan əsas məsələlərin – dövlətçilik, sabitlik, milli
təhlükəsizlik və müstəqilliyin qorunması kimi prioritetlərin ictimai-siyasi
gündəmdə nə qədər mühüm yer tutduğunu göstərən tarixi fakt kimi qiymətləndirilə
bilər.
Ulu Öndər
Heydər Əliyevin Prezident seçilməsi ilə Azərbaycanın qarşısında yeni siyasi
inkişaf mərhələsi açıldı. Ulu
Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin əsasını ilk növbədə güclü
dövlət, milli maraqların qorunması, xalq-dövlət birliyi və milli həmrəylik
təşkil edirdi. Onun siyasi baxışlarında dövlət müstəqilliyi yalnız hüquqi
status deyil, milli iradənin, siyasi suverenliyin, iqtisadi imkanların və
təhlükəsizlik potensialının vəhdəti kimi qəbul edilirdi. Buna görə də 1993-cü
ildən etibarən həyata keçirilən siyasətin əsas məqsədlərindən biri müstəqil
Azərbaycanın dövlət institutlarını möhkəmləndirmək və dövlətçiliyi dayanıqlı
əsaslar üzərində qurmaq oldu.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətinin
mühüm istiqamətlərindən biri sabitliyin təmin edilməsi idi. Çünki siyasi
sabitlik olmadan dövlət quruculuğu, iqtisadi inkişaf və sosial tərəqqi üçün
möhkəm zəmin yaratmaq mümkün deyildi. 1993-cü ildən sonra ölkədə idarəçilik
sisteminin möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinin təmin edilməsi və dövlət institutlarının
fəaliyyət qabiliyyətinin artırılması istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata
keçirildi.
Ulu Öndər
Heydər Əliyevin siyasi irsində hüquqi dövlət quruculuğu xüsusi yer tutur. 12 noyabr 1995-ci ildə müstəqil Azərbaycanın
ilk Konstitusiyasının ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilməsi bu istiqamətdə
mühüm tarixi addım oldu. Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil dövlətin
hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, Azərbaycan cəmiyyətinin
gələcək siyasi, hüquqi və sosial inkişafının fundamental prinsiplərini
müəyyənləşdirdi. Dövlətçilik düşüncəsinin hüquqi müstəvidə möhkəmləndirilməsi
Ulu Öndər Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi siyasi kursun mühüm nəticələrindən
biri idi.
3 oktyabr hadisəsinin siyasi
mahiyyətini müəyyənləşdirən mühüm məsələlərdən biri də milli ideologiya və
azərbaycançılıq məfkurəsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycanın
dövlətçilik modelinin milli-mənəvi dəyərlər, tarix, dil, mədəniyyət və milli
həmrəylik üzərində qurulmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Azərbaycançılıq ideyası
müxtəlif siyasi baxışlara, sosial mövqelərə və dünyagörüşlərinə malik
insanların vahid milli dövlətçilik məkanı ətrafında birləşməsini nəzərdə tutan
ideoloji əsas kimi formalaşdırıldı. Sonrakı illərdə bu məfkurə Azərbaycanın
milli ideoloji əsaslarından birinə çevrildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm
xüsusiyyətlərindən biri milli dövlətçiliklə milli-mənəvi dəyərlər arasında üzvi
bağlılığın təmin edilməsidir. Ulu Öndər Heydər Əliyev müasir dövlət
quruculuğunu milli tarixi yaddaşdan ayrı təsəvvür etmirdi. Bu baxımdan Ulu
Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi yalnız müəyyən bir dövrün idarəçilik
təcrübəsi deyil, Azərbaycan dövlətçiliyinin milli məzmununu və strateji
istiqamətlərini müəyyənləşdirən siyasi məktəb kimi xarakterizə olunur. 1993-cü ildən sonra qarşıda
duran ən mühüm məsələlərdən biri Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin
gücləndirilməsi idi. Ölkənin
beynəlxalq aləmdə öz maraqlarını müdafiə etməsi, xarici dövlətlərlə qarşılıqlı
faydalı əlaqələr qurması və dünya birliyinə inteqrasiya etməsi Ulu Öndər Heydər
Əliyevin xarici siyasət kursunun əsas istiqamətlərindən oldu. Ulu Öndər Heydər
Əliyev xarici siyasətdə milli maraqların qorunmasını, dövlətlərin suverenliyinə
hörməti və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığı əsas götürürdü. Bu yanaşma
Azərbaycanın sonrakı illərdə regional və qlobal miqyasda fəal xarici siyasət
yürütməsi üçün mühüm siyasi baza yaratdı.
İqtisadi müstəqillik də Ulu Öndər Heydər Əliyevin
dövlətçilik konsepsiyasının mühüm komponentlərindən biri idi. Ulu Öndər Heydər Əliyev
yaxşı anlayırdı ki, siyasi müstəqilliyin uzunmüddətli və dayanıqlı olması üçün
onun iqtisadi dayaqları möhkəm olmalıdır. Buna görə də 1990-cı illərin
ortalarından başlayaraq Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modelinin
formalaşdırılması, xarici sərmayələrin cəlb olunması və ölkənin enerji
potensialından milli inkişafın təmin edilməsi məqsədilə mühüm addımlar atıldı.
1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması Azərbaycanın müasir iqtisadi
tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu.
Neft
strategiyası Azərbaycanın yalnız iqtisadi imkanlarını artırmaqla
kifayətlənmədi, eyni zamanda dövlətin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə
də mühüm təsir göstərdi. Enerji resurslarının milli maraqlar əsasında idarə
olunması, beynəlxalq enerji layihələrində iştirak və xarici sərmayələrin cəlb
edilməsi Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı üçün möhkəm baza yaratdı. Bu
baxımdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin neft strategiyası onun uzunmüddətli
dövlətçilik düşüncəsinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi tarixə düşdü.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm
istiqamətlərindən biri də ordu quruculuğu və milli təhlükəsizlik məsələləri
idi. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın üzləşdiyi hərbi və siyasi
təhdidlər güclü, intizamlı və vahid komandanlığa tabe olan ordu yaradılmasını
zəruri edirdi. Dövlət idarəçiliyində sabitliyin yaradılması ilə paralel olaraq
ordu quruculuğuna diqqətin artırılması Azərbaycanın gələcək təhlükəsizlik
siyasətinin əsasını formalaşdırdı. Sonrakı illərdə bu istiqamətdə həyata
keçirilən siyasət Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin yüksəldilməsinə xidmət
etdi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin
siyasi irsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun strateji xarakter
daşımasıdır. Ulu Öndər Heydər
Əliyev yalnız mövcud problemlərin həlli ilə kifayətlənmir, gələcək nəsillərin
qarşısında dayanacaq vəzifələri də nəzərə alırdı. Dövlət quruculuğu, hüquqi
islahatlar, iqtisadi inkişaf, milli ideologiya, ordu quruculuğu və xarici
siyasət bir-birindən ayrı istiqamətlər deyil, vahid dövlətçilik strategiyasının
tərkib hissələri kimi həyata keçirilirdi.
Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan siyasi
tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, milli dövlətçilik düşüncəsinin
sistemli şəkildə formalaşmağa başladığı mərhələnin simvoluna çevrildi. Həmin
gün xalqın iradəsi ilə Prezident seçilən Ulu Öndər Heydər Əliyev sonrakı
onillik ərzində Azərbaycanın siyasi, iqtisadi və ictimai həyatında fundamental
dəyişikliklərə rəhbərlik etdi. Dövlətçiliyin hüquqi əsasları möhkəmləndirildi,
Konstitusiya qəbul edildi, iqtisadi islahatlara başlanıldı, beynəlxalq əlaqələr
genişləndirildi və milli ideologiyanın əsasları formalaşdırıldı.
3 oktyabr 1993-cü il həm də xalq-dövlət
münasibətlərinin siyasi mahiyyətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlətin
gücü yalnız onun institutları, iqtisadi imkanları və hərbi potensialı ilə
ölçülmür. Dövlətin gücünü müəyyən edən əsas amillərdən biri də xalqın
dövlətçilik ideyası ətrafında birliyi və milli maraqların qorunmasına olan
inamıdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində xalqla dövlət arasında
etimad və həmrəylik mühüm yer tuturdu.
Bu gün 3 oktyabr tarixinin əhəmiyyətinə nəzər salarkən
onu yalnız 1993-cü ildə keçirilmiş prezident seçkilərinin tarixi kimi
xatırlamaq kifayət deyil. Bu tarix Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması və
möhkəmləndirilməsi yolunda mühüm siyasi mərhələnin başlanğıcı kimi
dəyərləndirilir. Çünki həmin dövrdə qəbul edilən strateji qərarlar sonrakı
illərdə Azərbaycanın siyasi sabitliyinin, iqtisadi inkişafının, beynəlxalq
mövqelərinin və dövlətçilik institutlarının formalaşmasına təsir göstərdi.
Ulu
Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir inkişaf
modelinin mühüm ideoloji dayaqlarından biri olaraq qalır. Bu irsin əsasını
güclü və müstəqil dövlət, milli maraqların üstün tutulması, azərbaycançılıq
məfkurəsi, milli birlik, hüquqi dövlət quruculuğu, iqtisadi müstəqillik və
beynəlxalq aləmdə milli maraqlara əsaslanan fəal siyasət təşkil edir. Bu
prinsiplər müstəqil Azərbaycanın keçdiyi tarixi yolun mühüm siyasi nəticələrinin
anlaşılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
3 oktyabr 1993-cü ildə xalqın iradəsi ilə Prezident
seçilən Ulu Öndər Heydər Əliyevin qarşısında ağır və məsuliyyətli vəzifələr
dayanırdı. Ulu Öndər Heydər Əliyev bu vəzifələri dövlətçilik düşüncəsi, siyasi
iradə və strateji baxışla həyata keçirməyə başladı. Azərbaycan dövlətinin
qorunması, möhkəmləndirilməsi və inkişafı Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi
fəaliyyətinin əsas məqsədinə çevrildi. Məhz buna görə 3 oktyabr Azərbaycan
dövlətçilik tarixinin yaddaşında yalnız bir seçki günü deyil, müstəqil
dövlətçilik yolunun möhkəmləndirilməsi ilə bağlı mühüm tarixi hadisə kimi yadda
qalır.
Bu gün həmin tarixi hadisədən 33 il sonra 3 oktyabrın
siyasi və ideoloji əhəmiyyəti daha aydın görünür. Azərbaycan müstəqil dövlət
kimi öz milli maraqlarını qoruyur, beynəlxalq münasibətlər sistemində fəal
iştirak edir və qarşısına yeni inkişaf hədəfləri qoyur. Bu reallıqların
formalaşmasında 1993-cü ildən başlanan dövlətçilik siyasətinin mühüm rolu
olmuşdur. Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi isə Azərbaycan xalqının
dövlətçilik yaddaşında müasir müstəqil Azərbaycanın formalaşması ilə sıx bağlı
olan mühüm tarixi-siyasi irs kimi yaşayır. 3 oktyabr 1993-cü il
Azərbaycan xalqının öz siyasi iradəsini ortaya qoyduğu, dövlətçiliyin
möhkəmləndirilməsi üçün yeni mərhələnin başlandığı və müstəqil Azərbaycanın
gələcək inkişaf strategiyasının əsas konturlarının müəyyənləşdiyi tarixdir. Bu tarixdən başlanan yol dövlət quruculuğunun
möhkəmləndirilməsi, milli ideologiyanın formalaşdırılması, iqtisadi
müstəqilliyin təmin edilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq mövqelərinin
gücləndirilməsi istiqamətində ardıcıl siyasətlə davam etdi. Ulu Öndər Heydər
Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin mahiyyəti isə bir fikirdə ifadə oluna bilər:
müstəqilliyin qorunması, dövlətin gücləndirilməsi və milli maraqların təmin
olunması daim əsas məqsəd olmalıdır.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsinin mühüm
xüsusiyyəti onun zamanla məhdudlaşmamasıdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən
etdiyi dövlətçilik strategiyası sonrakı mərhələdə Prezident İlham Əliyev
tərəfindən davam etdirildi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev müxtəlif
çıxışlarında Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunun müasir Azərbaycanın
inkişafında əsas rolunu vurğulayıb. Bu baxımdan 1993-cü ildə əsası qoyulan
dövlətçilik xətti sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın iqtisadi, siyasi, diplomatik
və hərbi potensialının gücləndirilməsi istiqamətində davam etdirilən siyasətin
əsas dayaqlarından biri kimi təqdim olunur.
Bu
siyasi varislik xüsusilə Azərbaycanın sonrakı tarixində baş verən mühüm
hadisələr fonunda özünü göstərdi. Dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi,
iqtisadi potensialın artırılması, ordu quruculuğu və beynəlxalq mövqelərin
gücləndirilməsi Azərbaycanın milli maraqlarını daha qətiyyətlə müdafiə etməsinə
imkan verən amillər sırasında oldu. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsində
əldə edilən Zəfər və 2023-cü ildə Azərbaycanın suverenliyinin bütün ərazisində
tam bərpa olunması müasir Azərbaycan tarixinin mühüm hadisələridir. Bu proseslərin
siyasi və dövlətçilik baxımından dəyərləndirilməsində 1993-cü ildən etibarən
formalaşdırılan dövlətçilik strategiyasının rolunu ayrıca qeyd etmək mümkündür.
Məhz buna görə 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan
dövlətçilik tarixinin yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu tarix Ulu Öndər Heydər
Əliyevin siyasi lider kimi xalqın etimadını qazanmasının və müstəqil
Azərbaycanın qarşısında yeni inkişaf perspektivlərinin açılmasının rəmzlərindən
biridir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi Azərbaycan siyasi tarixində
dərin iz qoymuş, onun siyasi irsi isə ölkənin müasir inkişafının tarixi və
ideoloji əsaslarından biri kimi formalaşmışdır.
Zahid Cəfərov
YAP Yasamal rayonu “Z.Xəlilov küç.33” (BDU) ünvanı üzrə ərazi partiya təşkilatının sədri, BDU-nun Hüquq fakültəsinin professoru, h.e.d, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü, Hüquq Komissiyasının və Böyük Qarakilsə rayon icmasının sədri
