ABŞ-da aparılan yeni bir araşdırma göstərir ki, fosil yanacaqlardan qaynaqlanan hava çirkliliyi hər il 91 mindən çox erkən ölüm hadisəsi ilə əlaqələndirilir. Bundan əlavə, bu çirklənmə ilə 10 mindən çox erkən doğum, yüz minlərlə astma halı və minlərlə xərçəng diaqnozu arasında da əlaqə müəyyən edilib.
Manset.az xəbər verir ki, tədqiqat ABŞ-da neft və qaz sektorunun insan sağlamlığına təsirini həm miqyas, həm də coğrafi baxımdan təhlil edir. London Universitet Kolleci, Stokholm Ətraf Mühit İnstitutu, Cor Vaşinqton Universiteti və Kolorado Boulder Universitetinin alimləri tərəfindən aparılan araşdırmada hava çirkliliyinin yayılması inkişaf etmiş kompüter modelləri ilə xəritələndirilib və sağlamlıq statistikaları ilə uyğunlaşdırılıb.
Araşdırmaya görə, fosil yanacaqlar təkcə yandırılarkən deyil, eyni zamanda hasilat, qazma, daşınma və emal mərhələlərində də müxtəlif zərərli maddələr yayır.
Bunlara azot dioksid (NO₂), ozon (O₃) və incə toz hissəcikləri (PM2.5) daxildir. Bu maddələr nəfəs yolu ilə ağciyərlərə qədər gedərək qan dövranına qarışa və ciddi xəstəliklərə səbəb ola bilər.
Tibbi araşdırmalar uzun müddətdir bu çirkləndiricilərin ürək-damar xəstəlikləri, tənəffüs problemləri və bəzi xərçəng növləri ilə əlaqəli olduğunu göstərir.
Astma, erkən doğum və xərçəng halları
Tədqiqatın əsas müəlliflərindən doktor Karn Vohra bildirir ki, neft və qaz mənbəli hava çirkliliyinin təsirlərini ölçmək üçün sektora xüsusi modellərdən istifadə edilib. Nəticələrə görə, incə toz hissəciklərinə bağlı erkən ölümlərin və doğuş problemlərinin təxminən beşdə biri bu sektorla əlaqəlidir. Azot dioksidə bağlı uşaq astması hallarının isə təxminən 90 faizi neft və qaz fəaliyyəti ilə bağlıdır.
Araşdırma həmçinin göstərir ki, risklər ölkə üzrə bərabər paylanmır. Yerli amerikalılar, hispanik icmalar və digər azlıq qrupları hasilat və nəqliyyat mərhələlərində daha çox çirklənməyə məruz qalır. Qara və asiyalı əhali isə daha çox emal və istehlak mərhələlərindən yaranan çirklənmədən təsirlənir.
Xüsusilə Texasın şərqi və Luiziananın "Xərçəng dəhlizi" kimi tanınan bölgələrində neft emalı müəssisələrinə yaxın yaşayış məntəqələri daha yüksək risk altında qalır.
Rəqəmlər real vəziyyəti tam əks etdirməyə bilər.
Araşdırma yalnız 2017-ci ilin məlumatlarına və açıq hava çirkliliyinə əsaslanır. Bu isə nəticələrin bugünkü vəziyyəti tam əks etdirmədiyini göstərir. 2017-2023-cü illər arasında ABŞ-da neft və qaz hasilatı 40 faiz artıb, bu da sağlamlıq risklərinin daha da yüksəlmiş ola biləcəyinə işarə edir.
Bundan əlavə, hesablama istixana qazları və iqlim dəyişikliyi kimi daha geniş təsirləri əhatə etmir. Yalnız hava çirkliliyi üzrə əldə edilən nəticələr belə fosil yanacaqlardan imtinanın nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Tədqiqatın müəlliflərindən doktor Ploy Achakulwisut bildirir ki, fosil yanacaqlardan mərhələli şəkildə imtina həm iqlim böhranı, həm də ictimai sağlamlıq baxımından ciddi faydalar verə bilər: hər il yüz minlərlə insanın xəstəlik və erkən ölümdən qorunması mümkündür.
Tədqiqat "Science Advances" jurnalında dərc olunub.
